Describir en poucas verbas a arquitectura vernácula do val é complexo, non soio pola abundancia de vilas (60 vilas e unha trintena de barrios), senon polas moitas e diversas inflenzas das zonas limítrofes. Digamos que cada val, dos vals que forman Mena, teñen a sua ideosincracia.

Auga dabondo, terra para cultivar e unha climatoloxía benigna son os tres pilares que busca o home para asentarse nun pedazo de terra, que nun comenzo será

aldea, logo alcanzará a categoría de pobo e se prospera chegará a Vila coma nosa capital VILLASANA.

A maioría das vilas menesas están asentadas nas beiras dos rios e regatos. E orientadas o sur, mirando a Peña.

Hai outros, como Artieta, Maltranilla, Ordejón, Bortedo... que disfrutan dunhas vistas privilexiadas ao atoparse en ladeiras e pequenos altos, situados lonxe das concas fluviais pero protexidos dos ventos.

As vilas menesas son algo máis que casas de pedra, boleiras polos rueiros e vellos dormitando ao calor do sol na dianteira da sua casa.

Todas estas vilas, estas casas non serian nada sen esos interiores vividos.

As estancias das casas menesas, como calquer casa rural, garda nos adentros un senfín de esencias.

... Aquela mesa pequena medio carcomida de nogueiro no corredor, o xarrón de colores que non se acaba de romper nunca, a lámpada que se tambalea cando alguen se deixa caer na butaca. Ese olor a leña queimada ao subi-las escaleiras e ese ruidiño do chisporreo do lume baixo.

Aquela cadeieriña no rincón da cociña xunto o fogo baixo donde a avoa dormitaba día tras día e agora baleiro para sempre.

Ou esa vista desde a fiestra, tantas vegadas vivida da Peña; unhas veces con neboa, outras con neve, xusto alí donde santa Cecilia ten sua morada.

E ¿Quen non curiosou seus veciños detrás dos visillos?

Estes e outros moitos detalles van forxando a personalidade da casa menesa. Un estilo rústico, prolongación de xeneración en xeneración con innovacións arquitectónicas pero donde as pedras da fachada non esquencen a sua HISTORIA.

O interior da casa menesa definese en duas verbas: sinxeleza e funcionalidade.

No escomenzo, a casa menesa foi diseñada para desenrolar actividades agrícolas que logo pasaron a gandeira polo que a casa tuvo que mudar as novas circunstancias.

Hoxe quedan poucas casas donde se desenrole o gando dentro delas.

De pedra caliza unhas e arenisca outras, con escasos vanos. O aparello é de sillar nos esquinais, bordes de fiestras e portas e mamposteria o resto. Con tellados a duas ou catro augas e un aspecto pétreo, suas plantas distribuiense en tres alturas. A planta baixa: corte e zaguán. A segunda planta, vivenda, e a terceira palleiro donde se almacenaba a herba e maila palla para alimenta-lo gando durante o inverno.

Os materiais :

Nos seculos XIV e XV, o entramado de madeira era a construcción máis corrente e usual. O entramado permite alixeirar a carga dos edificios. A casa con planta baixa de mamposteria ou tapial e por riba outra planta de entramado de muros de pequeño grosor facilitando así a construcción de ocos.

A madeira utilizada nós entramados exteriores foi o carballo. Nás casas máis pudentes (labregos fidalgos) utilizouse o castiñeiro.
 

Unha vegada no interior da casa, o carballo sigue utilizándose para vigas. Os mobles macizos construíanse de nogueiro, cerdeira, castiñeiro, faia, pino mesmo con chopo.

Hai vivendas que pola sua envergadura, oupulencia e sobor de todo pola palmeira plantada no xardín delatan os seus moradores, falamos das casas dos indianos. O val conta con infinidade delas (Artieta, Araduenga, Concejero, Cadagua, Paradores).

As casonas de donos pudentes (terrateñentes, nobres, donos de ferrerías...) encóntranse en Villasuso, Maltranilla, Nava, El Berrón, Irús...

A arquitectura do val complementase con todas aquelas edificacións comuns aos veciños: lavadeiros, fontes, escolas, potros de ferrar, casas de concello, igrexas, humilladeiros, fornos, ermidas...